Co z tymi odsetkami?

W ostatnim czasie opracowywane były projekty ustaw mające nowelizować przepisy ustawy – Kodeks cywilny dotyczące odsetek. Głębsza analiza tych ustaw nowelizacyjnych ujawnia szereg ciekawych, wartych do omówienia kwestii. Spróbujmy więc przyglądnąć się temu jakie ustawy i w jakim zakresie przewidują zmianę przepisów ustawy – Kodeks cywilny w kwestii odsetek. Analizę tę zacząć należy od wskazania podstawy prawnej niniejszych rozważań oraz od ukazania obowiązującego jeszcze stanu prawnego.

Podstawa prawna:

  1. Ustawa Kodeks Cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U.2014.121) – dalej jako „KC”.

  2. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2014 r. w sprawie wysokości odsetek ustawowych (Dz.U. z 2014 poz.1858).

  3. Uchwała Nr 1/2015 Rady Polityki Pieniężnej z dnia 4 marca 2015 r. w sprawie stopy referencyjnej, oprocentowania kredytów refinansowych, oprocentowania lokaty terminowej oraz stopy redyskontowej weksli w Narodowym Banku Polskim (Dz.Urz.NBP.2015.2).

  4. Ustawa z dnia 8 marca 2013r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych (Dz.U. z 2013. poz. 403).

  5. Ustawa nowelizacyjna: Ustawa z dnia 9 października 2015 r. o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (druk 3760 – przebieg procesu legislacyjnego dostępny pod adresem: http://www.sejm.gov.pl/sejm7.nsf/PrzebiegProc.xsp?nr=3760, a tekst ustawy nowelizującej dostępny jest bezpośrednio pod adresem: http://orka.sejm.gov.pl/opinie7.nsf/nazwa/3760_u/$file/3760_u.pdf).

  6. Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o nadzorze nad rynkiem finansowym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2015.1357) (status prawny tej ustawy dostępny pod adresem: http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20150001357 – większość przepisów tej ustawy weszła w życie od dnia 11.10.2015r.).

Analiza prawna:

I. Obowiązujący stan prawny

W obecnym stanie prawnym, w ustawie – Kodeks cywilny, unormowane są zarówno tzw. odsetki kapitałowe (art. 359 KC) czyli odsetki należne za czas od powstania zobowiązania do dnia jego wymagalności jako wynagrodzenie za korzystanie z cudzej sumy pieniężnej ( np. z tytułu pożyczki) jak i odsetki za opóźnienie (art. 481 KC).

  1. Odsetki kapitałowe

Stosownie do treści 359 § 1 KC „odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy to wynika z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego właściwego organu”.

– ustawowe

Jeżeli w tytule, z którego wynika obowiązek uiszczenia odsetek, nie określono ich wysokości, należą się odsetki ustawowe (art. 359 § 2 KC). Zgodnie bowiem z treścią przepisu art. 359 § 2 KC „jeżeli wysokość odsetek nie jest w inny sposób określona, należą się odsetki ustawowe”.

Stosownie do treści art. 359 § 3 KC, Rada Ministrów określa, w drodze rozporządzenia, wysokość odsetek ustawowych, „kierując się koniecznością zapewnienia dyscypliny płatniczej i sprawnego przeprowadzania rozliczeń pieniężnych, biorąc pod uwagę wysokość rynkowych stóp procentowych oraz stóp procentowych Narodowego Banku Polskiego”. Wysokość odsetek ustawowych reguluje obecnie Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2014 r. w sprawie wysokości odsetek ustawowych (Dz.U. z 2014 poz. 1858). Z treści § 1 tego rozporządzenia wynika, że „wysokość odsetek ustawowych ustala się na 8% w stosunku rocznym”.

– maksymalne

Przepisy KC określają także maksymalną wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej. Stosownie do treści przepisu art. 359 § 21 KC „Maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego (odsetki maksymalne). Z treści cytowanego powyżej przepisu art. 359 § 21 KC wynika więc, że wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może przekraczać tzw. czterokrotności stopy kredytu lombardowego. Wysokość stopy kredytu lombardowego jest ustalona w drodze uchwały przez Radę Polityki Pieniężnej. Stosownie do treści § 2 Uchwały Nr 1/2015 Rady Polityki Pieniężnej z dnia 4 marca 2015 r. w sprawie stopy referencyjnej, oprocentowania kredytów refinansowych, oprocentowania lokaty terminowej oraz stopy redyskontowej weksli w Narodowym Banku Polskim (Dz.Urz.NBP.2015.2 z dnia 2015.03.04) oprocentowanie kredytu refinansowego udzielanego pod zastaw papierów wartościowych, zwanego dalej „kredytem lombardowym„, wynosi 2,50%.

Jeżeli wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych, należą się odsetki maksymalne (art. 359 § 22 KC).  Postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania wyboru prawa obcego. W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy (art. 359 § 23 KC).

  1. Odsetki za opóźnienie

Kwestia odsetek należnych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego unormowana jest w przepisie art. 481 KC.

Stosownie do treści tego przepisu:

§ 1. Jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

§ 2. Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była z góry oznaczona, należą się odsetki ustawowe. Jednakże gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej niż stopa ustawowa, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy.

§ 3. W razie zwłoki dłużnika wierzyciel może nadto żądać naprawienia szkody na zasadach ogólnych.

II. Projektowane zmiany ustawy Kodeks cywilny, dotyczące odsetek

W tym miejscu należy przejść do omówienia ustawy, która została już przekazana do podpisu Prezydentowi RP. Mowa o ustawie z dnia 9 października 2015 r. o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (druk nr 3760), (dalej jako: Ustawa nowelizacyjna). Regulacja ta ma zapewnić pełną zgodność krajowych przepisów z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/7/UE dotyczącą zwalczania opóźnień w płatnościach w transakcjach handlowych.

Ustawa ta zakłada, z chwilą wejścia w życie stosownych przepisów, m.in. zmiany omówionych w pierwszej części niniejszej informacji, przepisów Kodeksu cywilnego dotyczących odsetek tj. art. 359 i 481 KC.

Treść art. 2 ustawy nowelizującej m.in. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2014 r. poz. 121, z późn. zm.), przewiduje:

Art. 2.

W ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2014 r. poz.121, z późn. zm.) wprowadza się następujące zmiany:

1) w art. 359:

a) § 2 i 21 otrzymują brzmienie:

§ 2. Jeżeli wysokość odsetek nie jest w inny sposób określona, należą się odsetki ustawowe w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 3,5punktów procentowych.

§ 21. Maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych (odsetki maksymalne).”,

b)uchyla się § 3,

c)dodaje się § 4 w brzmieniu:

§ 4. Minister Sprawiedliwości ogłasza, w drodze obwieszczenia, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”, wysokość odsetek ustawowych.”;

2) w art. 481:

a)§ 2 otrzymuje brzmienie:

§ 2. Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i

5,5punktów procentowych. Jednakże gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy.”,

b)po § 2 dodaje się § 21–24w brzmieniu:

§ 21. Maksymalna wysokość odsetek za opóźnienie nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie (odsetki maksymalne za opóźnienie).

§ 22. Jeżeli wysokość odsetek za opóźnienie przekracza wysokość odsetek maksymalnych za opóźnienie, należą się odsetki maksymalne za opóźnienie.

§ 23. Postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych za opóźnienie, także w przypadku dokonania wyboru prawa obcego. W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy.

§ 24. Minister Sprawiedliwości ogłasza, w drodze obwieszczenia, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”, wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie.”.

W oparciu o przytoczoną powyżej treść art. 2 ustawy nowelizującej, należy stwierdzić, że ustawa ta zakłada następujące zmiany obecnych regulacji Kodeksu cywilnego dotyczących odsetek:

  1. Odsetki kapitałowe ustawowe będą naliczane według wzoru: stopa referencyjna plus 3,5 punktów procentowych.

Powyższe wynika z treści przepisu art. 2 pkt. 1 lit. a) ustawy nowelizującej, która przewiduje, że przepis art. 359 § 2 KC przyjmie następujące brzmienie: „Jeżeli wysokość odsetek nie jest w inny sposób określona, należą się odsetki ustawowe w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 3,5 punktów procentowych.”

Należy wskazać, że w aktualnym stanie prawnym, wysokość stopy referencyjnej określona jest w uchwale Nr 1/2015 Rady Polityki Pieniężnej z dnia 4 marca 2015 r. w sprawie stopy referencyjnej, oprocentowania kredytów refinansowych, oprocentowania lokaty terminowej oraz stopy redyskontowej weksli w Narodowym Banku Polskim (Dz. Urz. NBP z 2015 r. poz. 2). W § 1 tej uchwały przewidziano, że wysokość stopy referencyjnej określającej oprocentowanie podstawowych operacji otwartego rynku, prowadzonych przez Narodowy Bank Polski, wynosi 1,50 %.

  1. Wprowadzone zostaną zmiany w naliczaniu kapitałowych odsetek maksymalnych. Mechanizm ten oparty będzie także na stopie referencyjnej, zamiast – jak obecnie – na stopie lombardowej NBP. Odsetki maksymalne będą stanowić dwukrotność odsetek ustawowych kapitałowych.

Powyższe wynika z treści przepisu art. 2 pkt. 1 lit. a) ustawy nowelizującej, która przewiduje, że przepis art. 359 § 21 k.c. przyjmie następujące brzmienie: „§ 21. Maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych (odsetki maksymalne)”.

  1. Dokonane zostaną także zmiany w zakresie obliczania odsetek za opóźnienie. Mają one, w wyniku nowelizacji być równe stopie referencyjnej plus 5,5 punktów procentowych.

Powyższe wynika z treści przepisu art. 2 pkt. 2 ustawy nowelizującej który w lit. a) przewiduje, że art. 481 § 2 k.c. przyjmie następujące brzmienie: „§2. Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych. Jednakże gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy”.

  1. Maksymalna wysokość odsetek za opóźnienie nie będzie mogła w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych.

Powyższe wynika z treści przepisu art. 2 pkt. 2 lit. a) ustawy nowelizującej, który przewiduje dodanie w ustawie Kodeks cywilny § 21–24 po art. 481 §2 k.c., w brzmieniu:

§ 21. Maksymalna wysokość odsetek za opóźnienie nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie (odsetki maksymalne za opóźnienie).

§ 22. Jeżeli wysokość odsetek za opóźnienie przekracza wysokość odsetek maksymalnych za opóźnienie, należą się odsetki maksymalne za opóźnienie.

§ 23. Postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych za opóźnienie, także w przypadku dokonania wyboru prawa obcego. W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy.

§ 24. Minister Sprawiedliwości ogłasza, w drodze obwieszczenia, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”, wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie.”

III. Końcowo należy wskazać, iż dnia 11.10.2015r. w odniesieniu do większości przepisów weszła w życie ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o nadzorze nad rynkiem finansowym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2015.1357) – dalej jako „ustawa o zmianie ustawy o nadzorze i in. ustaw”.

Należy wskazać, że art. 2 tej ustawy, także przewiduje nowelizację art. 481 KC. Art. 2 ustawy o zmianie ustawy o nadzorze i in. ustaw ma bowiem następującą treść:

W ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2014 r. poz. 121, z późn. zm.) w art. 481 po § 2 dodaje się § 21 – 23 w brzmieniu:

„§ 21. Maksymalna wysokość odsetek za opóźnienie nie może w stosunku rocznym przekraczać sześciokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego (odsetki maksymalne za opóźnienie).

§ 22. Jeżeli wysokość odsetek za opóźnienie przekracza wysokość odsetek maksymalnych za opóźnienie, należą się odsetki maksymalne za opóźnienie.

§ 23. Postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych za opóźnienie, także w razie dokonania wyboru prawa obcego. W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy.”

Jak wynika z powyższego, przepis ten zakłada więc zupełnie inne brzmienie mającego ulec nowelizacji art. 481 KC aniżeli omówiona wcześniej ustawa o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw. Jest to niewątpliwie wynik pewnego bałaganu legislacyjnego, gdyż dwa niezależne projekty ustaw tj. po pierwsze ustawa z dnia 9 października 2015 r. o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (druk 3760) jak i (po drugie) ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o nadzorze i in. ustaw, przechodziły równolegle przez procesy legislacyjne, obie przewidując (w sposób zupełnie różny!) nowelizację tego samego – i w dodatku o tak doniosłym znaczeniu w obrocie – przepisu a mianowicie art. 481 KC.

Celem usunięcia opisanego zbiegu nowelizacji, w treści art. 54 ustawy z dnia 9 października 2015 r. o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw przewidziano uchylenie ww. artykułu 2 ustawy o zmianie ustawy o nadzorze i in. ustaw.

Zasadnicze znaczenie mają tutaj daty wejścia w życie omawianych przepisów. Otóż zacytowany artykuł 2 ustawy o zmianie ustawy o nadzorze i in. ustaw, jak już zostało wskazane, nie wszedł jeszcze w życie. Artykuł 11 tej ustawy przewiduje bowiem, że artykuł ten wchodzi w życie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia, przy czym ustawa została ogłoszona 10.09.2015r., czyli przepis ten powinien teoretycznie wejść w życie 10.03.2015r. Tymczasem artykuł 54 ustawy o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw który zakłada uchylenie ww. art. 2 ustawy o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, ma – zgodnie z art. 57 ustawy o zmianie ustawy o terminach zapłaty (…) wejść w życie już z dniem następującym po dniu ogłoszenia tej ustawy. Należy więc przyjąć, że intencją ustawodawcy, w obliczu dającej się łatwo zaobserwować niechlujności legislacyjnej, jest doprowadzenie do sytuacji, aby art. 2 ustawy o zmianie ustawy o nadzorze i in. ustaw w ogóle nie wszedł w życie, bowiem zanim nadejdzie okres przewidziany dla wejścia w życie tego przepisu, powinna zdążyć uchylić ten przepis ustawa o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych(…) na mocy jej art. 54.

Podsumowanie:

Tytułem podsumowania należy uczynić porównanie (zestawienie) obowiązujących przepisów ustawy Kodeks cywilny tj. art. 359 KC i 481 KC dotyczących odsetek, z przewidywanym nowym brzmieniem tych przepisów na skutek spodziewanej do wprowadzenia ustawy nowelizującej z dnia 11 września 2015 r. o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (druk nr 3760), która obecnie została przekazana Prezydentowi do podpisu.

  1. Obowiązujące przepisy Kodeksu cywilnego:

a) Odsetki kapitałowe:

– ustawowe: 8% w stosunku rocznym.

– maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego, przy czym aktualnie stopa kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego wynosi 2,50 %. Z tego wniosek, że 4 x 2,50 % = 10%.

b) Odsetki za opóźnienie:

Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była z góry oznaczona, należą się odsetki ustawowe. Jednakże gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej niż stopa ustawowa, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy.

– Przepisy k.c. nie normują maksymalnych odsetek w przypadku odsetek za opóźnienie.

  1. Przepisy ustawy nowelizującej:

  1. Odsetki kapitałowe:

– ustawowe: stopa referencyjna plus 3,5 punktów procentowych.

Obecnie, jak zostało wskazane, wysokość stopy referencyjnej wynosi 1,50 %. To pozawala obliczyć wysokość odsetek : 1,50 % + 3,5 p.p. = 5 %. Z tego wniosek, że odsetki będą niższe jeśli wejdą w życie zakładane zmiany Kodeksu cywilnego (5% zamiast 8 % jak w oparciu o obowiązujący stan prawny).

– maksymalne: maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych (odsetki maksymalne) Czyli maksymalne odsetki kapitałowe (zakładając aktualną wysokość stopy referencyjnej) wyniosą 2 x 5 % (zob. obliczenia powyżej dot. wysokości odsetek ustawowych po nowelizacji) = 10 %.

  1. Odsetki za opóźnienie:

– art. 481 § 2 KC ma przyjąć brzmienie: Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5punktów procentowych. Jednakże gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy”.

Z tego wniosek, że nowelizacja przewiduje następującą wysokość odsetek za opóźnienie: suma stopy referencyjnej plus 5,5 p.p. = 1,50 % + 5,5 p.p. = 7 %

– Ustawa nowelizująca określa maksymalną wysokość odsetek za opóźnienie. Nie może ona w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie. Jeżeli wysokość odsetek za opóźnienie przekracza wysokość odsetek maksymalnych za opóźnienie, należą się odsetki maksymalne za opóźnienie.

Skoro ustawowe odsetki, po nowelizacji, zgodnie z obliczeniami powyżej wynosiłyby 5 % (przy aktualnej wysokości stopy referencyjnej), tzn. że maksymalna wysokość odsetek za opóźnienie wynosiłaby 10%.

Jednocześnie wnioskować należy, że skoro w ustawie nowelizującej z dnia 11 września 2015 r. o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw przewidziany został przepis na mocy którego uchylony ma zostać przepis art. 2 ustawy o zmianie ustawy o nadzorze i in. ustaw, to celem ustawodawcy jest jednak to, aby brzmienie przepisów art. 359 i 481 KC uległo zmianie na skutek nowelizacji dokonanej na mocy art. z dnia 11 września 2015 r. o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, a nie to, aby art. 481 uległ zmianie na mocy art. 2 ustawy o zmianie ustawy o nadzorze i in. ustaw. Należy jedynie mieć na względzie, że artykuł 2 ustawy o zmianie ustawy o nadzorze i in. ustaw teoretycznie mógłby wejść w życie jedynie w sytuacji, gdyby Prezydent nie podpisał ustawy z dnia 11 września 2015 r. o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, czyli jeśli przepis ten nie zdążyłby zostać uchylony przez art. 54 ustawy o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw.

Zobacz na www.kancelaria.pl
Tagi: , , , ,